Aktualności

Uroczystość Oczyszczenia Najśw. Marji Panny. - bp Nowowiejski

1)   Uwagi   ogólne.
Uroczystość ta kończy okres Bożego Narodzenia. Obchodzi się zawsze dnia 2 lutego; wszakże, gdyby znalazła się w okkurencji z 7-cą, 60-cą, lub 50-cą, należy ją przenieść na dzień 3 lutego. A gdyby i w taki poniedziałek wypadała uroczystość rytu zdwojonego I-ej klasy, to officjum o Oczyszczeniu Matki Bożej trzeba przenieść na dzień 4 lutego, nie zważając już na to, jaka uroczystość do tego dnia jest przywiązana. Świętowanie jednak, choć officjum i msza się przenoszą, pozostaje przy dniu 2 lutego. Toż samo się tyczy poświęcenia gromnic i procesji, które zawsze dnia 2 lutego przed mszą uroczystą są odbywane. Tu trzeba zauważyć, że gdyby uroczystość Oczyszczenia Najświętszej Panny z jakiego powodu była rytu zdwojonego I-ej klasy, to wtedy, w okkurencji jedną z wyżej wskazanych niedziel, nie przenosi się, przyjmując tylko komemorację niedzieli z 9-tą jej   lekcją.
Mimo podanych tych reguł, zazwyczaj, z powodu szczególnie licznego zgromadzenia się wiernych na uroczystość Oczyszczenia Najświętszej Panny, można, za zgodą ordynarjusza, odprawić o tej uroczystości sumę, nie zważając na jej okkuren-cję z niedzielą  uprzywilejowaną.
W hymnach officjum tej uroczystości zakończenie będzie: Jesu, Tibi sił gloria, a w prymie werset: Qui natus. We mszy Credo i prefacja o Bożym Narodzeniu. Po 70-cy opuszcza się Alleluja.
Kapłan, poświęcający gromnice, celebruje też mszę uroczystą. Gdy się poświęcenie odbywa, musi mieć miejsce i procesja; jedno bez drugiego nie może mieć miejsca. Podczas procesji nie co innego śpiewać można, jak tylko wskazane przez mszał ustępy. Gdyby w wielkim ołtarzu Najświętszy Sakrament był wystawiony, jak np. podczas Czterdziestogodzinnego nabożeństwa, poświęcenie gromnic, należy odbyć w jakiej kaplicy lub,   w braku tej, przy ołtarzu oddalonym; przy tym opuszcza się procesja. Nadto, gdyby suma dnia tego odprawioną była z wystawieniem. Najświętszego Sakramentu, to się wystawienia tego dopełnia dopiero po ukończonej procesji, nie pierwej.
Dnia 2 lutego, choćby nawet officjum o Oczyszczeniu Najśw. Marji Panny nie było odmawiane, w komplecie antyfona końcowa do Matki Bożej jest: Ave Regina...; od tej chwili odmawianą jest ona, aż do Środy Wielkiego tygodnia włącznie.

1)   Uwagi   ogólne.
Uroczystość ta kończy okres Bożego Narodzenia. Obchodzi się zawsze dnia 2 lutego; wszakże, gdyby znalazła się w okkurencji z 7-cą, 60-cą, lub 50-cą, należy ją przenieść na dzień 3 lutego. A gdyby i w taki poniedziałek wypadała uroczystość rytu zdwojonego I-ej klasy, to officjum o Oczyszczeniu Matki Bożej trzeba przenieść na dzień 4 lutego, nie zważając już na to, jaka uroczystość do tego dnia jest przywiązana. Świętowanie jednak, choć officjum i msza się przenoszą, pozostaje przy dniu 2 lutego. Toż samo się tyczy poświęcenia gromnic i procesji, które zawsze dnia 2 lutego przed mszą uroczystą są odbywane. Tu trzeba zauważyć, że gdyby uroczystość Oczyszczenia Najświętszej Panny z jakiego powodu była rytu zdwojonego I-ej klasy, to wtedy, w okkurencji jedną z wyżej wskazanych niedziel, nie przenosi się, przyjmując tylko komemorację niedzieli z 9-tą jej   lekcją.
Mimo podanych tych reguł, zazwyczaj, z powodu szczególnie licznego zgromadzenia się wiernych na uroczystość Oczyszczenia Najświętszej Panny, można, za zgodą ordynarjusza, odprawić o tej uroczystości sumę, nie zważając na jej okkuren-cję z niedzielą  uprzywilejowaną.
W hymnach officjum tej uroczystości zakończenie będzie: Jesu, Tibi sił gloria, a w prymie werset: Qui natus. We mszy Credo i prefacja o Bożym Narodzeniu. Po 70-cy opuszcza się Alleluja.
Kapłan, poświęcający gromnice, celebruje też mszę uroczystą. Gdy się poświęcenie odbywa, musi mieć miejsce i procesja; jedno bez drugiego nie może mieć miejsca. Podczas procesji nie co innego śpiewać można, jak tylko wskazane przez mszał ustępy. Gdyby w wielkim ołtarzu Najświętszy Sakrament był wystawiony, jak np. podczas Czterdziestogodzinnego nabożeństwa, poświęcenie gromnic, należy odbyć w jakiej kaplicy lub,   w braku tej, przy ołtarzu oddalonym; przy tym opuszcza się procesja. Nadto, gdyby suma dnia tego odprawioną była z wystawieniem. Najświętszego Sakramentu, to się wystawienia tego dopełnia dopiero po ukończonej procesji, nie pierwej.
Dnia 2 lutego, choćby nawet officjum o Oczyszczeniu Najśw. Marji Panny nie było odmawiane, w komplecie antyfona końcowa do Matki Bożej jest: Ave Regina...; od tej chwili odmawianą jest ona, aż do Środy Wielkiego tygodnia włącznie.


2)   Ceremonje poświęcenia Gromnic, rozdawania ich i procesji.
Czynności   celebransa.
Ubrawszy i zaniósłszy na kredencję, jeszcze w komży będąc, kielich, celebrans umywa ręce i ubiera się w humerał, albę, pasek, stułę i pluwjał fijoletowej barwy. Zaczym, gdyby to była niedziela, poświęca wodę święconą. Wreszcie, oddawszy krzyżowi w zakrystji pokłon głęboki głowy, wkłada biret na głowę i, poprzedzony przez ministrantów, wychodzi do ołtarza.
Przyszedłszy do ołtarza, zdejmuje biret i, oddawszy go pierwszemu ministrantowi, czyni ołtarzowi rewerencję. Potym wstępuje na stopnie, całuje środek płyty ołtarzowej, ręce pierwej oparłszy na ołtarzu, i z dłońmi rąk przed piersią połączonymi, przechodzi na stronę epistoły.
Gdyby obrzęd poświęcenia tego odbywał się w niedzielę, celebrans pierwej, nim wejdzie na stopnie, dopełnia aspersji, Dopiero po jej ukończeniu wstępuje na stopnie.
Stanąwszy po stronie epistoły, przy mszale, otwiera go i z dłońmi rąk przed piersią złączonymi śpiewa tonem ferjal-nym Dominus óobiscum, Oremus, modlitwę Domine Sartcłe..., i cztery inne następne. Gdy błogosławi gromnice, lewą rękę kładzie na ołtarzu. Jeżeli nadto wierni sami sobie trzymają gromnice, celebrans uczyni intencję   ich poświęcenia.
Po ukończeniu modlitw, położywszy lewą rękę na piersi, prawą bierze łyżeczkę z łódki trzymanej przez ministranta i sypie nią trzykroć na rozżarzone węgle kadzidło: raz na środku, drugi raz od swej lewej strony, trzeci raz od prawej, mówiąc, jednocześnie: Ab illo benedicaris, in Cujus honore cremaberis. Amen. Wnet jednak, położywszy łyżeczkę w łódce, nic nie mówiąc, ręce łączy i prawą ręką kreśli znak krzyża nad kadzielnicą, j
Potym bierze w prawą rękę kropidło i dłoń lewej ręki oparłszy o piersi, skrapia nim gromnice trzykroć: w pośrodku raz, drugi raz od swej lewej strony, trzeci raz od prawej; jednocześnie mówi antyfonę Asperges me..., ale bez psalmu. Oddawszy kropidło, bierze znowu w obie ręce kadzielnicę i okadza nią, trzykroć także, gromnice. Gdy wierni trzymają gromnice, celebrans po pokropieniu gromnic, leżących na stoliku, pokrapia także trzymane przez wiernych w kościele; toż czyni po okadzeniu gromnic.
Okadziwszy gromnice, odda kadzielnicę ministrantowi i, dłonie rąk przed piersią złączywszy, przejdzie przed środek ołtarza. Tu, oddawszy rewerencję, przechodzi na stronę ewan-gielji, zwraca się do ludu i nakrywszy głowę biretem, ma naukę o ustanowieniu uroczystości Oczyszczenia Najświętszej Marji Panny, o jej znaczeniu i korzyściach płynących z posiadania gromnic poświęconych. Po jej ukończeniu zdejmuje biret i, oddawszy go ministrantowi, powraca przed środek ołtarza.
Następnie, gdyby nie było innego kapłana, klęknie na podnóżku i, wziąwszy z ołtarza gromnicę, całuje ją; potym, powstawszy, odda ją pierwszemu ministrantowi.
Gdy zaś był inny kapłan w kościele, ministrant poda mu gromnicę; kapłan ten, przybrany w komżę, bez stuły, zbliży się do stopni i, stojąc, całuje gromnicę i podaje z uszanowaniem zwróconemu ku sobie celebransowi. Celebrans, ją przyjąwszy, całuje i oddaje pierwszemu ministrantowi; zaczym, wziąwszy od ministranta inną gromnicę, podaje ją stojącemu przed sobą kapłanowi. Ten przyjmuje klęcząc, i całując naprzód gromnicę, a potym rękę celebransa; dopełniwszy tego, odchodzi od stopni ołtarza.
Następnie celebrans rozdaje gromnice ministrantom i śpiewakom, od strony epistoły poczynając. Gdyby miał rozdawać je ludowi, zbliży się potym do kratek i, biorąc gromnice od pierwszego ministranta, podaje je najprzód mężczyznom, potym niewiastom. Po ukończonym rozdawaniu, oddawszy przed stopniami, stojąc, rewerencję ołtarzowi, idzie na stronę epistoły, gdzie umywa ręce. a potym wstępuje na stopnie i staje po stronie epistoły przy mszale. Zresztą, choćby i nie rozdawał ludowi gromnic, także umywa ręce; stąd, po podaniu gromnic ministrantom, oddaje rewerencję ołtarzowi i przechodzi na stronę epistoły, gdzie ministranci posługują przy nalaniu na ręce jego wody i podają ręcznik do wytarcia. Poczym celebrans zwraca się do mszału.
Gdy śpiewacy ukończą antyfonę Exurge..., celebrans śpiewa Oremus, i modlitwę Exaudi..., zawsze jednak z dłońmi rąk przed piersią złączonymi. Nadto, gdyby uroczystość Oczyszczenia Najśw. Panny przypadała już po Siedemdziesiątnicy i w dzień ferjalny, wówczas celebrans po Oremus klęka na jedno kolano i śpiewa: Flectamus genua, ale zaraz powstaje.
Po prześpiewaniu modlitwy, celebrans zasypuje kadzidło do kadzielnicy i poświęca, jak w n. 113. Potym idzie przed środek ołtarza, weźmie do ręki swą gromnicę zapaloną i kancjonał, odda rewerencję ołtarzowi, i, obróciwszy się do ludu, śpiewa: Procedamus in pace; gdy odpowiedzą śpiewacy: In no-mine Chrisłi, Amen, zstępuje zwolna ze stopni.* Oddawszy rewerencję ołtarzowi, biret na głowę włoży i pójdzje za procesją, poprzedzony przez ministrantów, trzymając zapaloną gromnicę w ręku prawym.
Procesja się odbywa po kościele, jeżeli to jest możebnym, od prawej ku lewej stronie; może się jednak odbywać zewnątrz kościoła, jeżeli jest taki zwyczaj, lub jeżeli kościół jest bardzo mały.
Gdyby organisty i śpiewaków nie było, celebrans z dwoma idącymi obok siebie ministrantami, odmawia na przemiany, wolno, antyfonę procesjonalną, podzieloną na wersety następujące:
Adorna thalamum...
Amplecterc...
Ipsa enim...
Subsistit...
Quem Simeon...
Responsum...
Et cum inducerent...
Nunc dimittis...
Cum inducerent...
Wchodząc zaś do kościoła lub, jeżeli procesja chodziła po kościele, do prezbyterjum, celebrans odczytuje znowu, na przemiany z ministrantami, responsorjum, podztelone na wersety następujące:
Obtulerunt...
Sicut scriptum...
Postquam   impleti...
Tulerunt...
Sicut scriptum...
Gloria Patri...
Sicut scriptum...
Responsorjum tak się odmawia, aby ukończonym zostało przy stopniach ołtarza.
Stanąwszy przy stopniach, celenrans oddaje pierwszemu ministrantowi gromnicę i kancjonał; czyni rewerencję ołtarzowi, zdejmując jednocześnie i wkładając biret, i przechodzi do kre-dencji, aby przy pomocy ministrantów zdjąć pluwjał i stułę fijoletową, a włożyć manipularz, stułę i ornat tej barwy, jakiej wymaga msza św. Następnie, włożywszy biret na głowę i wziąwszy w rękę  kielich,   idzie   do ołtarza,   aby   rozpocząć mszę św.

Czynności ministrantów.
Podczas obrzędu poświęcenia gromnic posługiwać celebransowi winno przynajmniej trzech ministrantów. I tak, drugi i trzeci ministranci, zbliżywszy się do celebransa w zakrystji i oddawszy mu głęboki pokłon, posługują przy umywaniu rąk i ubieraniu w humerał, albę, pasek, stułę i pluwjał fijoletowy. Pierwszy  ministfant staje za celebransem.
Gdy celebrans będzie miał wychodzić z zakrystji, trzej ministranci oddadzą z nim krzyżowi rewerencję i idą do ołtarza w tym porządku: najprzód idzie pierwszy ministrant z dłońmi rąk przed piersią złączonymi, za nim idzie celebrans, po bokach mając drugiego (z prawej strony) i trzeciego (z lewej) ministranta,  którzy unoszą brzegi pluwjału.
Gdy staną przed ołtarzem, wówczas pierwszy i drugi ministranci umieszczą się po prawej stronie celebransa, pierwszy bliżej niż drugi, trzeci zaś staje po stronie lewej celebransa. Pierwszy ministrant przyjmuje biret z rąk celebransa, całując najprzód jego rękę a potym biret. Wreszcie jednocześnie z celebransem, oddającym ołtarzowi rewerencję, ministranci na jedno kolano przed ołtarzem  uklękną.
Skoro celebrans wejdzie na stopnie ołtarza, drugi i trzeci ministranci stają przy stopniach po stronie epistoły, pierwszy zaś, położywszy biret na odpowiednim miejscu, gromnice. Gdyby przed poświęcaniem gromnic miała miejsce aspersja, pierwszy ministrant niesie wodę święconą.
Gdy celebrans, śpiewając modlitwy, błogosławi gromnice znakiem krzyża Św., drugi ministrant podtrzymuje z prawej strony połę jego pluwjału; toż samo czyni przy pokrapianiu i okadzaniu. Tymczasem pierwszy ministrant   przygotowywa kadzielnicę z rozżarzonymi węglami.
Podczas śpiewania przez celebransa piątej z rzędu modlitwy, trzeci ministrant, uklęknąwszy u stopni ołtarza, pójdzie po kociołek z wodą święconą i kropidło, i wraz z pierwszym ministrantem, trzymającym w ręku kadzielnicę i łódkę, powraca do stopni; obaj, uklęknąwszy na jedno kolano, stoją w pobliżu celebransa, czekając chwilkę; pierwszy ministrant stoi po lewej ręce trzeciego. Po ukończeniu modlitwy przez celebransa, pierwszy ministrant podaje łódkę drugiemu, stojącemu po jego lewej stronie; ten zaś z pocałowaniem (najprzód łyżeczki, następnie ręki) podaje łyżeczkę celebransowi. Pierwszy ministrant podnosi kadzielnicę do zasypania kadzidła. Gdy zaś celebrans pobłogosławi kadzidło, pierwszy ministrant z kadzielnicą i łódką cofa się w tył, a trzeci ministrant, zbliżywszy się, poda kropidło drugiemu, ten zaś z pocałowaniem podaje celebransowi. Gdy celebrans pokropi gromnice, drugi ministrant odbiera z pocałowaniem (najprzód ręki, następnie kropidła) kropidło, oddaje je trzeciemu, ale zaraz wziąwszy od pierwszego kadzielnicę, podaje ją z pocałowaniem celebransowi. Po odebraniu kadzielnicy, pierwszy ministrant klęka jednocześnie z trzecim i odchodzi do kredencji, aby trzymane w rękach przedmioty umieścić na swoich  miejscach.                                                                .
Gdy celebrans zabierać się będzie do przemówienia do ludu, drugi ministrant poda mu z pocałowaniem biret i sam staje przy stopniach po stronie ewangielji, mając twarz obróconą ku stronie epistoły. Gdy celebrans ukończy naukę, ministrant drugi przyjmuje biret z należnymi pocałowaniami.
Następnie pierwszy ministrant, jeżeli niema w kościele innego kapłsna, położy na środku ołtarza gromnicę, przeznaczoną dla celebransa, i inne gromnice, przeznaczone dla ministrantów i śpiewaków. Gdy zaś potym celebrans weźmie swoją z ołtarza, przyjmie ją z rąk celebransa i umieścić może na przygotowanym na to kandelabrze.
Gdyby zaś był jaki kapłan inny w kościele, gromnicę, przeznaczoną dla celebransa, poda temu kapłanowi, a gromnicę, przeznaczoną dla tego kapłana, oraz gromnice dla ministrantów i śpiewaków, położy na ołtarzu. Jeżeli niema innego kapłana, ministranci pierwsi przystępują do ołtarza do przyjęcia gromnicy; klęknąwszy na krawędzi podnóżka, biorą gromnicę w rękę, uca-łowywując ją najprzód, a potym rękę  celebransa.
Gdyby celebrans i ludowi rozdawał gromnice, gdy będzie szedł do kratek, drugi i trzeci ministranci z prawej i lewej strony podtrzymują poły jego pluwjału; pierwszy ministrant niesie gromnice do rozdania i podaje z kolei jednemu z ministrantów przy celebransie. Po ukończonym rozdawaniu, ministranci, jednocześnie z celebransem, oddawszy rewerencję ołtarzowi, przechodzą na stronę epistoły.
Choćby celebrans nie rozdawał ludowi gromnic, gdy wszakże rozda je klęczącym na krawędzi podnóżka ministrantom i śpiewakom, ministranci pójdą do kredencji, aby wziąć stamtąd wodę i ręczniczek. Zaczym zbliżą się do celebransa, pierwszy ministrant z należnymi pokłonami nalewa na ręce celebransa wodę nad tacką, a drugi z trzecim podają ręczniczek do otarcia rąk. Po ukończeniu tej czynności oddają pokłon i powracają do kredencji.
Jeżeli celebrans, po zaśpiewaniu Oremus, zaśpiewa jeszcze: Flecłamus gertua i wszyscy uklękną, ministrant drugi odśpiewa: Leoaie, dając tym znak powstania.
Po ukończonej modlitwie, pierwszy ministrant, z kadzielnicą w ręku i łódką, zbliży się do celebransa. Tu, uklęknąwszy na jedno kolano przed ołtarzem, poda łódkę drugiemu ministrantowi, stojącemu po lewej jego stronie; ten zaś z pocało-waniami (najprzód łyżeczki, potym ręki), podaje łyżeczkę celebransowi. Pierwszy ministrant podnosi kadzielnicę do zasypania kadzidła. Gdy zaś celebrans pobłogosławi kadzidło, ministranci, uklęknąwszy przed krzyżem, cofną się w tył. Tymczasem trzeci ministrant zapala gromnice i niesie jedną z nich do celebransa, stojącego przed środkiem ołtarza. Poda mu także kancjonał, a gdy celebrans  zstąpi ze stopni, biret.
Procesja idzie w takim porządku: Najprzód idzie pierwszy ministrant z dymiącą kadzielnicą w ręku. Zanim idzie krucyfer z dwoma innymi ministrantami, trzymającymi w ręku kandelabry z gromnicami zapalonymi. Potym śpiewacy idą, bez świec w ręku, ale z kancjonałami. Celebrans zaś idzie między drugim i trzecim ministrantami, trzymającymi poły jego pluwjału w jednym ręku, a gromnice zapalone w drugim.
Gdyby śpiewaków nie było, lub nie było komu śpiewać antyfony i responsorjum, ministranci drugi i trzeci odczytują je na przemiany z celebransem (n.119).
Po procesji trzeci ministrant odbiera gromnicę od celebransa i odnosi ją do kredencji. Inni ministranci także na kredencji trzymane w rękach przedmioty kładą. Drugi i trzeci ministranci zdejmują z celebransa pluwjał i stułę fijoletową i dopomagają do włożenia szat mszalnych.
Podczas mszy Św., jeżeli msza św. jest o Oczyszszeniu Najświętszej Panny, ministranci trzymają zapalone gromnice w czasie śpiewania ewangielji i od podniesienia włącznie aż do Komunji świętej, także włącznie.

Czynności zakrystjana.
Nim się rozpocznie nabożeństwo, zakrystjan przygotuje w zakrystji dla celebransa humerał, albę, pasek, stułę i plu-wjał fijoletowy, a dla ministrantów komże i kadzielnicę z rozżarzonymi węglami. Przed ołtarzem antepedjum postawi białe, ale je okryje fijoletowo na czas obrzędu poświęcenia gromnic. Kwiaty na ołtarzu dopiero na mszę postawi, jeżeli będzie odprawiana w białej barwie; toż samo się tyczy i relikwji. Po stronie epistoły na ołtarzu postawi pulpit z mszałem. Świec woskowych postawi sześć. Obok ołtarza, po stronie epistoły, postawi mały stolik, okryty białym obrusem, a na ńim położy odpowiednią do potrzeby liczbę gromnic, t. j. świec woskowych; gromnice te pokryje obrusem białym. Stolik tak stoi, aby go łatwo mógł celebrans poświęcić i okadzić. Na kredencji postawi kociołek z wodą świeconą i kropidłem, ampułkę z wodą na tacce i ręczniczek, ampułki z winem i wodą, kancjonał jeden lub więcej albo mszał, ornat, stułę i manipularz, barwy mszy Św., oraz łódkę z kadzidłem. Przy kredencji ustawi krzyż procesjonalny.
Zadzwoniwszy w swoim czasie na nabożeństwo, zapala świece na ołtarzu; poczym stoi w pobliżu ołtarza, bacząc, aby czego do dopełnienia przepisanych obrzędów nie  brakło.
Do odebrania gromnicy przystępuje razem z ministrantami. Otrzymując ją, klęczy na podnóżku; całuje najprzód gromnicę, a potym rękę  celebransa.
Podczas procesji ołtarz przybiera się odpowiednio do barwy mszy Św., ozdabia kwiatami i relikwjarzami.

Czynności organisty.
Organista ze swoim chórem chłopców staje przy stopniach, od strony epistoły, i gdy celebrans okadzi gromnice, śpiewa antyfonę Lumen... i kantyk Nunc dimittis... Po gromnicę przystąpi wraz z chłopcami, parami, po ministrantach, w takim jednak porządku, aby śpiew ani na chwilę nie ustał. Gdyby rozdawanie gromnic trwało dłużej, niż śpiew kantyku, ten się powtarza bez  Gloria Pairi, aż w końcu.
Gdy celebrans ukończy rozdawanie gromnic, organista wraz ze śpiewakami śpiewa antyfonę Exurge Domine.
Na procesji z zapalonymi gromnicami organista z chłopcami idą po za krucyferem i śpiewają: najprzód antyfonę Adorna thalamum... a potym, wchodząc do kościoła lub do głównej nawy, jeżeli po kościele procesja się odbywa, responsorjum Ob-tulerunt...

Zachowanie   się   wiernych.
Jeżeli taki jest zwyczaj, wierni, idąc do kościoła, niosą z sobą do poświęcenia gromnice i te trzymają w rękach, a po ukończonym obrzędzie zapalają. Podczas procesji z zapalonymi gromnicami postępują za celebransem.
Gdyby celebrans rozdawał wiernym gromnice, przyjmują je u kratek klęcząc, najprzód mężczyźni, potym niewiasty. Mężczyźni, ucałowawszy gromnice, całują i rękę celebransa, niewiasty całują tylko  gromnice.
Podczas mszy, jeżeli ta jest o Oczyszczeniu Najśw. Panny, zapalone gromnice trzymają podczas ewangielji, i od podniesienia włącznie aż do Komunji.

 

Tekst pochodzi z:  Bp Ant. Jul. Nowowiejski, „CEREMONIAŁ PARAFJALNY. PRZEWODNIK LITURGICZNY” tom 2.